Mathématiques · Calcul trigonométrique

Calcul trigonométrique

Ce chapitre présente le calcul trigonométrique : rappels (relations fondamentales, angles associés, valeurs remarquables), équations et inéquations trigonométriques, formules d’addition et de duplication, transformation de produits en sommes et de sommes en produits, et transformation de a cos x + b sin x.

Niveau
1ère Bac
Session
Semestre 1
Cours الدرس

I. Rappels

1. Relations fondamentales

Le plan est rapporté à un repère orthonormé direct \((O\,;\vec{i},\vec{j})\) et \((\mathcal{C})\) est le cercle trigonométrique de centre \(O\). Si \(M\) est le point de \((\mathcal{C})\) d’abscisse curviligne \(x\), alors \(M(\cos x\,;\sin x)\).

Cercle trigonométrique : le point M d’abscisse curviligne x, ses coordonnées cos x et sin x, et le point T de la tangente en I d’ordonnée tan x

Propriété

Pour tout réel \(\theta\) et pour tout \(k \in \mathbb{Z}\) :

  • \(\cos^2\theta + \sin^2\theta = 1\) ;
  • \(-1 \leq \cos\theta \leq 1\) et \(-1 \leq \sin\theta \leq 1\) ;
  • \(\cos(\theta + 2k\pi) = \cos\theta\) et \(\sin(\theta + 2k\pi) = \sin\theta\).

Pour tout réel \(\theta \neq \dfrac{\pi}{2} + k\pi\) (\(k \in \mathbb{Z}\)) :

  • \(\tan\theta = \dfrac{\sin\theta}{\cos\theta}\) ;
  • \(1 + \tan^2\theta = \dfrac{1}{\cos^2\theta}\) ;
  • \(\tan(\theta + k\pi) = \tan\theta\).

2. Angles associés

À partir du cercle trigonométrique, on obtient les relations suivantes.

Sur le cercle trigonométrique, les points associés aux réels θ, −θ, π − θ et π + θ, symétriques les uns des autres

Propriété 1

Pour tout réel \(\theta\) (et \(\theta \neq \dfrac{\pi}{2} + k\pi\) pour la tangente) :

  • \(\cos(-\theta) = \cos\theta\) ; \(\sin(-\theta) = -\sin\theta\) ; \(\tan(-\theta) = -\tan\theta\) ;
  • \(\cos(\pi - \theta) = -\cos\theta\) ; \(\sin(\pi - \theta) = \sin\theta\) ; \(\tan(\pi - \theta) = -\tan\theta\) ;
  • \(\cos(\pi + \theta) = -\cos\theta\) ; \(\sin(\pi + \theta) = -\sin\theta\) ; \(\tan(\pi + \theta) = \tan\theta\).

Sur le cercle trigonométrique, les points associés aux réels θ, π/2 − θ (symétrique par rapport à la droite y = x) et π/2 + θ

Propriété 2

Pour tout réel \(\theta\) (et \(\theta \neq k\dfrac{\pi}{2}\) pour la tangente) :

  • \(\cos\left(\dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \sin\theta\) ; \(\sin\left(\dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \cos\theta\) ; \(\tan\left(\dfrac{\pi}{2} - \theta\right) = \dfrac{1}{\tan\theta}\) ;
  • \(\cos\left(\dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = -\sin\theta\) ; \(\sin\left(\dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = \cos\theta\) ; \(\tan\left(\dfrac{\pi}{2} + \theta\right) = -\dfrac{1}{\tan\theta}\).

Application 1

Simplifier les expressions suivantes :

\[\begin{aligned} A = &\sin\dfrac{\pi}{13} + \sin\dfrac{3\pi}{13} \\ &+ \sin\dfrac{14\pi}{13} + \sin\dfrac{16\pi}{13} \end{aligned}\]

\[B = \cos\dfrac{\pi}{7}\,\sin\dfrac{\pi}{7}\left(\tan\dfrac{\pi}{7} + \tan\dfrac{5\pi}{14}\right)\]

\[\begin{aligned} C = &\sin^2\dfrac{\pi}{11} + \sin^2\dfrac{3\pi}{11} \\ &+ \sin^2\dfrac{17\pi}{22} + \sin^2\dfrac{9\pi}{22} \end{aligned}\]

Solution :

1) L’expression \(A\).

On a \(\dfrac{14\pi}{13} = \pi + \dfrac{\pi}{13}\) et \(\dfrac{16\pi}{13} = \pi + \dfrac{3\pi}{13}\). Or \(\sin(\pi + \theta) = -\sin\theta\), donc :

\[\begin{aligned} A &= \sin\dfrac{\pi}{13} + \sin\dfrac{3\pi}{13} - \sin\dfrac{\pi}{13} - \sin\dfrac{3\pi}{13} \\ &= 0 \end{aligned}\]

2) L’expression \(B\).

On a \(\dfrac{5\pi}{14} = \dfrac{\pi}{2} - \dfrac{\pi}{7}\), donc \(\tan\dfrac{5\pi}{14} = \dfrac{1}{\tan\frac{\pi}{7}}\). Ainsi :

\[\begin{aligned} B &= \cos\dfrac{\pi}{7}\,\sin\dfrac{\pi}{7}\left(\dfrac{\sin\frac{\pi}{7}}{\cos\frac{\pi}{7}} + \dfrac{\cos\frac{\pi}{7}}{\sin\frac{\pi}{7}}\right) \\ &= \sin^2\dfrac{\pi}{7} + \cos^2\dfrac{\pi}{7} = 1 \end{aligned}\]

3) L’expression \(C\).

On a \(\dfrac{17\pi}{22} = \dfrac{\pi}{2} + \dfrac{3\pi}{11}\) et \(\dfrac{9\pi}{22} = \dfrac{\pi}{2} - \dfrac{\pi}{11}\). Donc \(\sin\dfrac{17\pi}{22} = \cos\dfrac{3\pi}{11}\) et \(\sin\dfrac{9\pi}{22} = \cos\dfrac{\pi}{11}\). Ainsi :

\[\begin{aligned} C &= \left(\sin^2\dfrac{\pi}{11} + \cos^2\dfrac{\pi}{11}\right) \\ &\quad + \left(\sin^2\dfrac{3\pi}{11} + \cos^2\dfrac{3\pi}{11}\right) \\ &= 1 + 1 = 2 \end{aligned}\]

3. Valeurs remarquables

\[\def\arraystretch{1.5}\begin{array}{c|ccccc} x & 0 & \dfrac{\pi}{6} & \dfrac{\pi}{4} & \dfrac{\pi}{3} & \dfrac{\pi}{2} \\ \hline \sin x & 0 & \dfrac{1}{2} & \dfrac{\sqrt{2}}{2} & \dfrac{\sqrt{3}}{2} & 1 \\ \hline \cos x & 1 & \dfrac{\sqrt{3}}{2} & \dfrac{\sqrt{2}}{2} & \dfrac{1}{2} & 0 \\ \hline \tan x & 0 & \dfrac{\sqrt{3}}{3} & 1 & \sqrt{3} & \Vert \end{array}\]

(\(\tan\dfrac{\pi}{2}\) n’est pas définie.)

4. Signe de \(\cos x\) et de \(\sin x\)

Signes de cos x et de sin x dans chacun des quatre quadrants du cercle trigonométrique

Application 2

  1. Déterminer \(\sin\dfrac{5\pi}{6}\) et \(\cos\left(-\dfrac{13\pi}{6}\right)\).
  2. Soit \(x \in \left[\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\) tel que \(\sin x = \dfrac{4}{5}\). Calculer \(\cos x\) et \(\tan x\).

Solution :

1) Calcul de \(\sin\frac{5\pi}{6}\) et de \(\cos\left(-\frac{13\pi}{6}\right)\).

\[\sin\dfrac{5\pi}{6} = \sin\left(\pi - \dfrac{\pi}{6}\right) = \sin\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{1}{2}\]

\[\begin{aligned} \cos\left(-\dfrac{13\pi}{6}\right) &= \cos\dfrac{13\pi}{6} = \cos\left(2\pi + \dfrac{\pi}{6}\right) \\ &= \cos\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{\sqrt{3}}{2} \end{aligned}\]

2) Calcul de \(\cos x\) et de \(\tan x\).

On a \(\cos^2 x = 1 - \sin^2 x = 1 - \dfrac{16}{25} = \dfrac{9}{25}\), donc \(\cos x = \dfrac{3}{5}\) ou \(\cos x = -\dfrac{3}{5}\). Comme \(x \in \left[\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\), on a \(\cos x \leq 0\), donc :

\[\cos x = -\dfrac{3}{5}\]

\[\tan x = \dfrac{\sin x}{\cos x} = \dfrac{\frac{4}{5}}{-\frac{3}{5}} = -\dfrac{4}{3}\]

II. Équations et inéquations trigonométriques

1. Équation \(\cos x = a\)

Propriété

  • Si \(a \notin [-1\,;1]\), l’équation \(\cos x = a\) n’a pas de solution dans \(\mathbb{R}\).
  • Si \(a \in [-1\,;1]\), on cherche un réel \(\alpha\) tel que \(\cos\alpha = a\). Alors :

\[\begin{aligned} \cos x = \cos\alpha \iff\ &x = \alpha + 2k\pi \\ \text{ou }\ &x = -\alpha + 2k\pi \end{aligned}\]

où \(k \in \mathbb{Z}\). Ainsi :

\[\begin{aligned} S_{\mathbb{R}} = &\{\alpha + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\} \\ &\cup \{-\alpha + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\} \end{aligned}\]

2. Équation \(\sin x = a\)

Propriété

  • Si \(a \notin [-1\,;1]\), l’équation \(\sin x = a\) n’a pas de solution dans \(\mathbb{R}\).
  • Si \(a \in [-1\,;1]\), on cherche un réel \(\alpha\) tel que \(\sin\alpha = a\). Alors :

\[\begin{aligned} \sin x = \sin\alpha \iff\ &x = \alpha + 2k\pi \\ \text{ou }\ &x = \pi - \alpha + 2k\pi \end{aligned}\]

où \(k \in \mathbb{Z}\). Ainsi :

\[\begin{aligned} S_{\mathbb{R}} = &\{\alpha + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\} \\ &\cup \{\pi - \alpha + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\} \end{aligned}\]

3. Équation \(\tan x = a\)

Propriété

Soit \(a \in \mathbb{R}\). On cherche un réel \(\alpha\) tel que \(\tan\alpha = a\). Alors, pour \(x \neq \dfrac{\pi}{2} + k\pi\) :

\[\tan x = \tan\alpha \iff x = \alpha + k\pi\]

où \(k \in \mathbb{Z}\). Ainsi :

\[S_{\mathbb{R}} = \{\alpha + k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\}\]

Résumé

  • \(\cos x = \cos a \iff x \equiv a\ [2\pi]\) ou \(x \equiv -a\ [2\pi]\) ;
  • \(\sin x = \sin a \iff x \equiv a\ [2\pi]\) ou \(x \equiv \pi - a\ [2\pi]\) ;
  • \(\tan x = \tan a \iff x \equiv a\ [\pi]\) ;
  • cas particuliers : \(\cos x = 0 \iff x \equiv \dfrac{\pi}{2}\ [\pi]\) et \(\sin x = 0 \iff x \equiv 0\ [\pi]\).

Application 3

  1. Résoudre dans \(\mathbb{R}\), puis dans \([-\pi\,;\pi]\), l’équation \(\cos x = \dfrac{1}{2}\).
  2. Résoudre dans \([-\pi\,;\pi]\) l’inéquation \(\cos x \leq \dfrac{1}{2}\).

Solution :

1) L’équation \(\cos x = \frac{1}{2}\).

\[\begin{aligned} \cos x = \dfrac{1}{2} &\iff \cos x = \cos\dfrac{\pi}{3} \\ &\iff x = \dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \\ &\qquad \text{ou } x = -\dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \quad (k \in \mathbb{Z}) \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} S_{\mathbb{R}} = &\left\{\dfrac{\pi}{3} + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\right\} \\ &\cup \left\{-\dfrac{\pi}{3} + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\right\} \end{aligned}\]

Cherchons les solutions appartenant à \([-\pi\,;\pi]\) :

\[\begin{aligned} &-\pi \leq \dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \leq \pi \\ \iff &-\dfrac{4}{3} \leq 2k \leq \dfrac{2}{3} \\ \iff &-\dfrac{2}{3} \leq k \leq \dfrac{1}{3} \iff k = 0 \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} &-\pi \leq -\dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \leq \pi \\ \iff &-\dfrac{2}{3} \leq 2k \leq \dfrac{4}{3} \\ \iff &-\dfrac{1}{3} \leq k \leq \dfrac{2}{3} \iff k = 0 \end{aligned}\]

Donc :

\[S_{[-\pi\,;\pi]} = \left\{-\dfrac{\pi}{3}\,;\dfrac{\pi}{3}\right\}\]

2) L’inéquation \(\cos x \leq \frac{1}{2}\).

On place sur le cercle trigonométrique les points associés à \(-\dfrac{\pi}{3}\) et \(\dfrac{\pi}{3}\). Les points du cercle dont l’abscisse est inférieure ou égale à \(\dfrac{1}{2}\) sont ceux de l’arc situé à gauche de la droite d’équation \(x = \dfrac{1}{2}\) (en rouge) :

Cercle trigonométrique, droite x = 1/2 coupant le cercle aux points associés à π/3 et −π/3 ; l’arc à gauche de cette droite, en rouge, correspond à cos x ≤ 1/2

\[S = \left[-\pi\,;-\dfrac{\pi}{3}\right] \cup \left[\dfrac{\pi}{3}\,;\pi\right]\]

III. Formules d’addition et de duplication

1. Formules d’addition

Activité 1

Le plan est rapporté à un repère orthonormé direct \((O\,;\vec{i},\vec{j})\) et \((\mathcal{C})\) est le cercle trigonométrique d’origine \(I\). Soient \(A\) et \(B\) les points de \((\mathcal{C})\) tels que \(\left(\overrightarrow{OI}, \overrightarrow{OA}\right) \equiv a\ [2\pi]\) et \(\left(\overrightarrow{OI}, \overrightarrow{OB}\right) \equiv b\ [2\pi]\).

  1. Exprimer la mesure de l’angle orienté \(\left(\overrightarrow{OA}, \overrightarrow{OB}\right)\) en fonction de \(a\) et \(b\).
  2. Calculer \(\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OB}\) de deux façons, puis en déduire \(\cos(a - b)\).

Cercle trigonométrique de centre O et les points A et B d’abscisses curvilignes a et b

Solution :

1) L’angle \(\left(\overrightarrow{OA}, \overrightarrow{OB}\right)\).

D’après la relation de Chasles :

\[\begin{aligned} \left(\overrightarrow{OA}, \overrightarrow{OB}\right) &\equiv \left(\overrightarrow{OA}, \overrightarrow{OI}\right) + \left(\overrightarrow{OI}, \overrightarrow{OB}\right) \\ &\equiv b - a\ [2\pi] \end{aligned}\]

2) Le produit scalaire \(\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OB}\).

1re méthode (expression trigonométrique) : comme \(OA = OB = 1\),

\[\begin{aligned} \overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OB} &= OA \times OB \times \cos(b - a) \\ &= \cos(a - b) \end{aligned}\]

2e méthode (expression analytique) : on a \(\overrightarrow{OA}(\cos a\,;\sin a)\) et \(\overrightarrow{OB}(\cos b\,;\sin b)\), donc :

\[\overrightarrow{OA} \cdot \overrightarrow{OB} = \cos a\cos b + \sin a\sin b\]

En comparant, on obtient : \(\cos(a - b) = \cos a\cos b + \sin a\sin b\).

Conséquences

  • En remplaçant \(b\) par \(-b\) : \(\cos(a + b) = \cos a\cos(-b) + \sin a\sin(-b) = \cos a\cos b - \sin a\sin b\).
  • On a \(\sin(a + b) = \cos\left(\dfrac{\pi}{2} - (a + b)\right) = \cos\left(\left(\dfrac{\pi}{2} - a\right) - b\right)\), donc :

\[\begin{aligned} \sin(a + b) &= \cos\left(\tfrac{\pi}{2} - a\right)\cos b \\ &\quad + \sin\left(\tfrac{\pi}{2} - a\right)\sin b \\ &= \sin a\cos b + \cos a\sin b \end{aligned}\]

  • En remplaçant \(b\) par \(-b\) : \(\sin(a - b) = \sin a\cos b - \cos a\sin b\).
  • Si \(\cos a \neq 0\), \(\cos b \neq 0\) et \(\cos(a + b) \neq 0\), on divise numérateur et dénominateur par \(\cos a\cos b\) :

\[\begin{aligned} \tan(a + b) &= \dfrac{\sin a\cos b + \cos a\sin b}{\cos a\cos b - \sin a\sin b} \\ &= \dfrac{\tan a + \tan b}{1 - \tan a\tan b} \end{aligned}\]

Propriété (formules d’addition)

Pour tous réels \(a\) et \(b\) :

\[\begin{aligned} \cos(a - b) &= \cos a\cos b + \sin a\sin b \\ \cos(a + b) &= \cos a\cos b - \sin a\sin b \\ \sin(a + b) &= \sin a\cos b + \cos a\sin b \\ \sin(a - b) &= \sin a\cos b - \cos a\sin b \end{aligned}\]

Lorsque les tangentes sont définies :

\[\tan(a + b) = \dfrac{\tan a + \tan b}{1 - \tan a\tan b}\]

\[\tan(a - b) = \dfrac{\tan a - \tan b}{1 + \tan a\tan b}\]

2. Formules de duplication

Propriété

En prenant \(b = a\) dans les formules d’addition, on obtient, pour tout réel \(a\) :

\[\begin{aligned} \cos(2a) &= \cos^2 a - \sin^2 a \\ &= 2\cos^2 a - 1 \\ &= 1 - 2\sin^2 a \end{aligned}\]

\[\sin(2a) = 2\sin a\cos a\]

\[\cos^2 a = \dfrac{1 + \cos(2a)}{2}\]

\[\sin^2 a = \dfrac{1 - \cos(2a)}{2}\]

Et, lorsque les tangentes sont définies :

\[\tan(2a) = \dfrac{2\tan a}{1 - \tan^2 a}\]

\[\sin(2a) = \dfrac{2\tan a}{1 + \tan^2 a}\]

\[\cos(2a) = \dfrac{1 - \tan^2 a}{1 + \tan^2 a}\]

Démonstration des deux dernières formules

Pour \(\cos a \neq 0\), on écrit \(1 = \cos^2 a + \sin^2 a\) puis on divise par \(\cos^2 a\) :

\[\begin{aligned} \sin(2a) &= \dfrac{2\sin a\cos a}{\cos^2 a + \sin^2 a} = \dfrac{2\tan a}{1 + \tan^2 a} \\ \cos(2a) &= \dfrac{\cos^2 a - \sin^2 a}{\cos^2 a + \sin^2 a} = \dfrac{1 - \tan^2 a}{1 + \tan^2 a} \end{aligned}\]

Application 4

  1. Calculer \(\cos\dfrac{7\pi}{12}\), \(\sin\dfrac{7\pi}{12}\), \(\cos\dfrac{\pi}{12}\) et \(\sin\dfrac{\pi}{12}\).
  2. Calculer \(\cos\dfrac{\pi}{8}\), \(\sin\dfrac{\pi}{8}\) et \(\tan\dfrac{\pi}{8}\).
  3. Calculer \(\tan\dfrac{7\pi}{12}\) de deux façons différentes.
  4. Montrer que : \(\left(\forall x \in \left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\right)\ ;\ \dfrac{\sin(3x)}{\sin x} - \dfrac{\cos(3x)}{\cos x} = 2\).

Solution :

1) Calcul pour \(\frac{7\pi}{12}\) et \(\frac{\pi}{12}\).

On a \(\dfrac{7\pi}{12} = \dfrac{\pi}{3} + \dfrac{\pi}{4}\) et \(\dfrac{\pi}{12} = \dfrac{\pi}{3} - \dfrac{\pi}{4}\). D’après les formules d’addition :

\[\begin{aligned} \cos\dfrac{7\pi}{12} &= \cos\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4} - \sin\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4} \\ &= \dfrac{1}{2} \times \dfrac{\sqrt{2}}{2} - \dfrac{\sqrt{3}}{2} \times \dfrac{\sqrt{2}}{2} \\ &= \dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4} \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} \sin\dfrac{7\pi}{12} &= \sin\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4} + \cos\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4} \\ &= \dfrac{\sqrt{3}}{2} \times \dfrac{\sqrt{2}}{2} + \dfrac{1}{2} \times \dfrac{\sqrt{2}}{2} \\ &= \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4} \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} \cos\dfrac{\pi}{12} &= \cos\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4} + \sin\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4} \\ &= \dfrac{\sqrt{2} + \sqrt{6}}{4} \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} \sin\dfrac{\pi}{12} &= \sin\dfrac{\pi}{3}\cos\dfrac{\pi}{4} - \cos\dfrac{\pi}{3}\sin\dfrac{\pi}{4} \\ &= \dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4} \end{aligned}\]

2) Calcul pour \(\frac{\pi}{8}\).

On utilise \(\cos^2 a = \dfrac{1 + \cos(2a)}{2}\) et \(\sin^2 a = \dfrac{1 - \cos(2a)}{2}\) avec \(a = \dfrac{\pi}{8}\), \(2a = \dfrac{\pi}{4}\) :

\[\cos^2\dfrac{\pi}{8} = \dfrac{1 + \frac{\sqrt{2}}{2}}{2} = \dfrac{2 + \sqrt{2}}{4}\]

\[\sin^2\dfrac{\pi}{8} = \dfrac{1 - \frac{\sqrt{2}}{2}}{2} = \dfrac{2 - \sqrt{2}}{4}\]

Comme \(\dfrac{\pi}{8} \in \left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\), on a \(\cos\dfrac{\pi}{8} > 0\) et \(\sin\dfrac{\pi}{8} > 0\), donc :

\[\cos\dfrac{\pi}{8} = \dfrac{\sqrt{2 + \sqrt{2}}}{2} \qquad \sin\dfrac{\pi}{8} = \dfrac{\sqrt{2 - \sqrt{2}}}{2}\]

\[\begin{aligned} \tan\dfrac{\pi}{8} &= \sqrt{\dfrac{2 - \sqrt{2}}{2 + \sqrt{2}}} \\ &= \sqrt{\dfrac{(2 - \sqrt{2})^2}{(2 + \sqrt{2})(2 - \sqrt{2})}} \\ &= \dfrac{2 - \sqrt{2}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2} - 1 \end{aligned}\]

3) Calcul de \(\tan\frac{7\pi}{12}\).

1re méthode : à l’aide de la question 1.

\[\begin{aligned} \tan\dfrac{7\pi}{12} &= \dfrac{\sin\frac{7\pi}{12}}{\cos\frac{7\pi}{12}} = \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{\sqrt{2} - \sqrt{6}} \\ &= \dfrac{(\sqrt{6} + \sqrt{2})^2}{(\sqrt{2} - \sqrt{6})(\sqrt{2} + \sqrt{6})} \\ &= \dfrac{8 + 4\sqrt{3}}{-4} = -2 - \sqrt{3} \end{aligned}\]

2e méthode : à l’aide de la formule de \(\tan(a + b)\).

\[\begin{aligned} \tan\dfrac{7\pi}{12} &= \tan\left(\dfrac{\pi}{3} + \dfrac{\pi}{4}\right) = \dfrac{\sqrt{3} + 1}{1 - \sqrt{3} \times 1} \\ &= \dfrac{(\sqrt{3} + 1)^2}{(1 - \sqrt{3})(1 + \sqrt{3})} \\ &= \dfrac{4 + 2\sqrt{3}}{-2} = -2 - \sqrt{3} \end{aligned}\]

4) Montrons que \(\frac{\sin(3x)}{\sin x} - \frac{\cos(3x)}{\cos x} = 2\).

Soit \(x \in \left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) ; alors \(\sin x \neq 0\) et \(\cos x \neq 0\). En réduisant au même dénominateur :

\[\begin{aligned} &\dfrac{\sin(3x)}{\sin x} - \dfrac{\cos(3x)}{\cos x} \\ &= \dfrac{\sin(3x)\cos x - \cos(3x)\sin x}{\sin x\cos x} \\ &= \dfrac{\sin(3x - x)}{\sin x\cos x} = \dfrac{\sin(2x)}{\sin x\cos x} \\ &= \dfrac{2\sin x\cos x}{\sin x\cos x} = 2 \end{aligned}\]

IV. Transformation de produits en sommes et de sommes en produits

1. Transformation d’un produit en somme

Propriété

Pour tous réels \(a\) et \(b\) :

\[2\cos a\cos b = \cos(a + b) + \cos(a - b)\]

\[2\sin a\sin b = \cos(a - b) - \cos(a + b)\]

\[2\sin a\cos b = \sin(a + b) + \sin(a - b)\]

c’est-à-dire : \(\cos a\cos b = \dfrac{1}{2}\big[\cos(a + b) + \cos(a - b)\big]\), etc.

Démonstration

On considère les formules d’addition :

\[\begin{aligned} (1)\quad \cos(a + b) &= \cos a\cos b - \sin a\sin b \\ (2)\quad \cos(a - b) &= \cos a\cos b + \sin a\sin b \\ (3)\quad \sin(a + b) &= \sin a\cos b + \cos a\sin b \\ (4)\quad \sin(a - b) &= \sin a\cos b - \cos a\sin b \end{aligned}\]

  • \((1) + (2)\) donne \(\cos(a + b) + \cos(a - b) = 2\cos a\cos b\) ;
  • \((1) - (2)\) donne \(\cos(a + b) - \cos(a - b) = -2\sin a\sin b\) ;
  • \((3) + (4)\) donne \(\sin(a + b) + \sin(a - b) = 2\sin a\cos b\).

2. Transformation d’une somme en produit

Posons \(p = a + b\) et \(q = a - b\). En additionnant puis en soustrayant ces deux égalités, on obtient :

\[a = \dfrac{p + q}{2} \qquad b = \dfrac{p - q}{2}\]

En remplaçant dans les égalités \((1) \pm (2)\) et \((3) \pm (4)\), on obtient la propriété suivante.

Propriété

Pour tous réels \(p\) et \(q\) :

\[\begin{aligned} \cos p + \cos q &= 2\cos\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2} \\ \cos p - \cos q &= -2\sin\dfrac{p + q}{2}\sin\dfrac{p - q}{2} \\ \sin p + \sin q &= 2\sin\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2} \\ \sin p - \sin q &= 2\cos\dfrac{p + q}{2}\sin\dfrac{p - q}{2} \end{aligned}\]

3. Transformation de \(a\cos x + b\sin x\)

Activité 2

Soient \(a\) et \(b\) deux réels non tous deux nuls. On pose \(A(x) = a\cos x + b\sin x\).

  1. Montrer qu’il existe un réel \(\alpha\) tel que \(\cos\alpha = \dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\) et \(\sin\alpha = \dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\).
  2. En déduire que \(A(x) = \sqrt{a^2 + b^2}\,\cos(x - \alpha)\).

Solution :

1) Existence du réel \(\alpha\).

On a :

\[\begin{aligned} &\left(\dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\right)^2 + \left(\dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\right)^2 \\ &= \dfrac{a^2 + b^2}{a^2 + b^2} = 1 \end{aligned}\]

Donc le point de coordonnées \(\left(\dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\,;\dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\right)\) appartient au cercle trigonométrique : il existe un réel \(\alpha\) tel que \(\cos\alpha = \dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\) et \(\sin\alpha = \dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\).

2) Expression de \(A(x)\).

\[\begin{aligned} A(x) &= \sqrt{a^2 + b^2}\,\Big(\dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\cos x \\ &\qquad + \dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\sin x\Big) \\ &= \sqrt{a^2 + b^2}\,(\cos\alpha\cos x + \sin\alpha\sin x) \\ &= \sqrt{a^2 + b^2}\,\cos(x - \alpha) \end{aligned}\]

Propriété

Soient \(a\) et \(b\) deux réels non tous deux nuls. Pour tout réel \(x\) :

\[\begin{aligned} &a\cos x + b\sin x \\ &= \sqrt{a^2 + b^2}\,\cos(x - \alpha) \end{aligned}\]

où \(\alpha\) est un réel tel que \(\cos\alpha = \dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\) et \(\sin\alpha = \dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\).

De même, \(a\cos x + b\sin x = \sqrt{a^2 + b^2}\,\sin(x + \beta)\), où \(\beta\) est un réel tel que \(\sin\beta = \dfrac{a}{\sqrt{a^2 + b^2}}\) et \(\cos\beta = \dfrac{b}{\sqrt{a^2 + b^2}}\).

Application 5

Résoudre dans \(\mathbb{R}\) l’équation \((E) : \cos x - \sqrt{3}\sin x = \sqrt{2}\).

Solution :

On a \(\sqrt{1^2 + \left(-\sqrt{3}\right)^2} = \sqrt{4} = 2\), donc :

\[\begin{aligned} (E) &\iff 2\left(\dfrac{1}{2}\cos x - \dfrac{\sqrt{3}}{2}\sin x\right) = \sqrt{2} \\ &\iff \cos\dfrac{\pi}{3}\cos x - \sin\dfrac{\pi}{3}\sin x = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \\ &\iff \cos\left(x + \dfrac{\pi}{3}\right) = \cos\dfrac{\pi}{4} \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} (E) &\iff x + \dfrac{\pi}{3} = \dfrac{\pi}{4} + 2k\pi \\ &\qquad \text{ou } x + \dfrac{\pi}{3} = -\dfrac{\pi}{4} + 2k\pi \\ &\iff x = -\dfrac{\pi}{12} + 2k\pi \\ &\qquad \text{ou } x = -\dfrac{7\pi}{12} + 2k\pi \quad (k \in \mathbb{Z}) \end{aligned}\]

\[\begin{aligned} S_{\mathbb{R}} = &\left\{-\dfrac{\pi}{12} + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\right\} \\ &\cup \left\{-\dfrac{7\pi}{12} + 2k\pi\,;\, k \in \mathbb{Z}\right\} \end{aligned}\]

Résumé

  • \(\cos a\cos b = \dfrac{1}{2}\big[\cos(a + b) + \cos(a - b)\big]\)
  • \(\sin a\sin b = -\dfrac{1}{2}\big[\cos(a + b) - \cos(a - b)\big]\)
  • \(\sin a\cos b = \dfrac{1}{2}\big[\sin(a + b) + \sin(a - b)\big]\)
  • \(\cos p + \cos q = 2\cos\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2}\)
  • \(\cos p - \cos q = -2\sin\dfrac{p + q}{2}\sin\dfrac{p - q}{2}\)
  • \(\sin p + \sin q = 2\sin\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2}\)
  • \(\sin p - \sin q = 2\cos\dfrac{p + q}{2}\sin\dfrac{p - q}{2}\)
  • \(a\cos x + b\sin x = \sqrt{a^2 + b^2}\,\cos(x - \alpha)\)
Exercices corrigés تمارين محلولة 5
Exercice 1

Valeurs trigonométriques et calcul de cos x et tan x connaissant sin x

Facile

1) Déterminer \(\sin\dfrac{7\pi}{6}\), \(\cos\left(-\dfrac{24\pi}{6}\right)\) et \(\cos\dfrac{55\pi}{4}\).

2) Soit \(x \in \left[\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\) tel que \(\sin x = \dfrac{1}{5}\). Calculer \(\cos x\) et \(\tan x\).

Afficher la correctionMasquer la correction

1) Valeurs trigonométriques

\[\sin\dfrac{7\pi}{6} = \sin\left(\pi + \dfrac{\pi}{6}\right) = -\sin\dfrac{\pi}{6} = -\dfrac{1}{2}\] \[\cos\left(-\dfrac{24\pi}{6}\right) = \cos(-4\pi) = \cos 0 = 1\]

On a \(\dfrac{55\pi}{4} = 12\pi + \dfrac{7\pi}{4} = 14\pi - \dfrac{\pi}{4}\), donc :

\[\cos\dfrac{55\pi}{4} = \cos\left(-\dfrac{\pi}{4}\right) = \cos\dfrac{\pi}{4} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}\]

2) Calcul de \(\cos x\) et de \(\tan x\)

On a \(\cos^2 x = 1 - \sin^2 x = 1 - \dfrac{1}{25} = \dfrac{24}{25}\). Comme \(x \in \left[\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\), on a \(\cos x \leq 0\), donc :

\[\cos x = -\sqrt{\dfrac{24}{25}} = -\dfrac{2\sqrt{6}}{5}\] \[\tan x = \dfrac{\sin x}{\cos x} = \dfrac{\frac{1}{5}}{-\frac{2\sqrt{6}}{5}} = -\dfrac{1}{2\sqrt{6}} = -\dfrac{\sqrt{6}}{12}\]
Exercice 2

Équations et inéquations trigonométriques sur [−π ; π]

Moyen

1) a) Résoudre dans \(\mathbb{R}\), puis dans \([-\pi\,;\pi]\), l’équation \(\cos x = \dfrac{1}{2}\).

b) Résoudre dans \([-\pi\,;\pi]\) l’inéquation \(\cos x \leq \dfrac{1}{2}\).

2) a) Résoudre dans \(\mathbb{R}\), puis dans \([-\pi\,;\pi]\), l’équation \(\sin x = \dfrac{1}{2}\).

b) Résoudre dans \([-\pi\,;\pi]\) l’inéquation \(\sin x > \dfrac{1}{2}\).

3) Résoudre dans \([-\pi\,;\pi]\) l’inéquation \(2\cos^2 x + \cos x - 1 \geq 0\).

4) a) Résoudre dans \(\mathbb{R}\), puis dans \([-\pi\,;\pi]\), l’équation \(\tan x = \sqrt{3}\).

b) Résoudre dans \([-\pi\,;\pi]\) l’inéquation \(\tan x \leq \sqrt{3}\).

Afficher la correctionMasquer la correction

1) a) L’équation \(\cos x = \frac{1}{2}\)

\[\begin{aligned} \cos x = \cos\dfrac{\pi}{3} \iff\ &x = \dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \\ \text{ou }\ &x = -\dfrac{\pi}{3} + 2k\pi \quad (k \in \mathbb{Z}) \end{aligned}\]

Dans \([-\pi\,;\pi]\), seule la valeur \(k = 0\) convient dans chaque famille : \(S_{[-\pi\,;\pi]} = \left\{-\dfrac{\pi}{3}\,;\dfrac{\pi}{3}\right\}\).

1) b) L’inéquation \(\cos x \leq \frac{1}{2}\)

Sur le cercle trigonométrique, les points d’abscisse \(\cos x \leq \dfrac{1}{2}\) sont situés à gauche de la droite d’équation \(x = \dfrac{1}{2}\), qui coupe le cercle aux points associés à \(\pm\dfrac{\pi}{3}\). Donc :

\[S = \left[-\pi\,;-\dfrac{\pi}{3}\right] \cup \left[\dfrac{\pi}{3}\,;\pi\right]\]

2) a) L’équation \(\sin x = \frac{1}{2}\)

\[\begin{aligned} \sin x = \sin\dfrac{\pi}{6} \iff\ &x = \dfrac{\pi}{6} + 2k\pi \\ \text{ou }\ &x = \dfrac{5\pi}{6} + 2k\pi \end{aligned}\]

(car \(\pi - \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{5\pi}{6}\)), où \(k \in \mathbb{Z}\).

Dans \([-\pi\,;\pi]\) : \(S_{[-\pi\,;\pi]} = \left\{\dfrac{\pi}{6}\,;\dfrac{5\pi}{6}\right\}\).

2) b) L’inéquation \(\sin x > \frac{1}{2}\)

Les points du cercle d’ordonnée strictement supérieure à \(\dfrac{1}{2}\) sont ceux de l’arc situé au-dessus de la droite d’équation \(y = \dfrac{1}{2}\), entre les points associés à \(\dfrac{\pi}{6}\) et \(\dfrac{5\pi}{6}\). Donc :

\[S = \left]\dfrac{\pi}{6}\,;\dfrac{5\pi}{6}\right[\]

3) L’inéquation \(2\cos^2 x + \cos x - 1 \geq 0\)

On pose \(X = \cos x\). Le trinôme \(2X^2 + X - 1\) a pour racines \(-1\) et \(\dfrac{1}{2}\), donc \(2X^2 + X - 1 = (X + 1)(2X - 1)\), et il est positif à l’extérieur des racines :

\[2X^2 + X - 1 \geq 0 \iff X \leq -1 \ \text{ ou } \ X \geq \dfrac{1}{2}\]
  • \(\cos x \leq -1 \iff \cos x = -1 \iff x = -\pi\) ou \(x = \pi\) (dans \([-\pi\,;\pi]\)) ;
  • \(\cos x \geq \dfrac{1}{2} \iff x \in \left[-\dfrac{\pi}{3}\,;\dfrac{\pi}{3}\right]\) (d’après 1) b)).
\[S = \{-\pi\} \cup \left[-\dfrac{\pi}{3}\,;\dfrac{\pi}{3}\right] \cup \{\pi\}\]

4) a) L’équation \(\tan x = \sqrt{3}\)

\[\tan x = \tan\dfrac{\pi}{3} \iff x = \dfrac{\pi}{3} + k\pi \quad (k \in \mathbb{Z})\]

Dans \([-\pi\,;\pi]\), on obtient \(k = -1\) et \(k = 0\) : \(S_{[-\pi\,;\pi]} = \left\{-\dfrac{2\pi}{3}\,;\dfrac{\pi}{3}\right\}\).

4) b) L’inéquation \(\tan x \leq \sqrt{3}\)

La fonction tangente est définie pour \(x \neq \pm\dfrac{\pi}{2}\) et elle est croissante sur chacun des intervalles \(\left[-\pi\,;-\dfrac{\pi}{2}\right[\), \(\left]-\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) et \(\left]\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\) :

  • sur \(\left[-\pi\,;-\dfrac{\pi}{2}\right[\) : \(\tan x \leq \sqrt{3} \iff x \in \left[-\pi\,;-\dfrac{2\pi}{3}\right]\) ;
  • sur \(\left]-\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) : \(\tan x \leq \sqrt{3} \iff x \in \left]-\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{\pi}{3}\right]\) ;
  • sur \(\left]\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\) : \(\tan x \leq 0 < \sqrt{3}\), donc tout l’intervalle convient.
\[S = \left[-\pi\,;-\dfrac{2\pi}{3}\right] \cup \left]-\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{\pi}{3}\right] \cup \left]\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\]
Exercice 3

Formules de transformation : simplification et valeurs exactes

Moyen

1) Montrer que, pour tout \(x \in \left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) tel que \(1 + \cos(2x) + \cos(4x) \neq 0\) :

\[\dfrac{\sin(2x) + \sin(4x) + \sin(6x)}{1 + \cos(2x) + \cos(4x)} = 2\sin(2x)\]

2) Écrire \(\dfrac{1 - \cos x}{\sin x}\) en fonction de \(\tan\dfrac{x}{2}\), pour \(x \in \left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\).

3) Déterminer la valeur exacte de :

\[A = \cos\dfrac{\pi}{12} + \cos\dfrac{5\pi}{12}\] \[B = \cos\dfrac{\pi}{12} \times \cos\dfrac{5\pi}{12}\]
Afficher la correctionMasquer la correction

1) Simplification du quotient

Numérateur : d’après \(\sin p + \sin q = 2\sin\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2}\),

\[\begin{aligned} &\sin(2x) + \sin(6x) + \sin(4x) \\ &= 2\sin(4x)\cos(2x) + \sin(4x) \\ &= \sin(4x)\,\big(2\cos(2x) + 1\big) \end{aligned}\]

Dénominateur : d’après \(1 + \cos(2a) = 2\cos^2 a\) avec \(a = 2x\),

\[\begin{aligned} 1 + \cos(4x) + \cos(2x) &= 2\cos^2(2x) + \cos(2x) \\ &= \cos(2x)\,\big(2\cos(2x) + 1\big) \end{aligned}\]

Comme le dénominateur est non nul, \(\cos(2x) \neq 0\) et \(2\cos(2x) + 1 \neq 0\). Donc :

\[\begin{aligned} &\dfrac{\sin(2x) + \sin(4x) + \sin(6x)}{1 + \cos(2x) + \cos(4x)} \\ &= \dfrac{\sin(4x)}{\cos(2x)} = \dfrac{2\sin(2x)\cos(2x)}{\cos(2x)} \\ &= 2\sin(2x) \end{aligned}\]

Remarque : sur \(\left]0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\), le dénominateur s’annule pour \(x = \dfrac{\pi}{4}\) et \(x = \dfrac{\pi}{3}\).

2) Expression en fonction de \(\tan\frac{x}{2}\)

On utilise \(1 - \cos x = 2\sin^2\dfrac{x}{2}\) et \(\sin x = 2\sin\dfrac{x}{2}\cos\dfrac{x}{2}\) :

\[\dfrac{1 - \cos x}{\sin x} = \dfrac{2\sin^2\frac{x}{2}}{2\sin\frac{x}{2}\cos\frac{x}{2}} = \dfrac{\sin\frac{x}{2}}{\cos\frac{x}{2}} = \tan\dfrac{x}{2}\]

3) Valeurs exactes de \(A\) et de \(B\)

D’après \(\cos p + \cos q = 2\cos\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2}\) :

\[\begin{aligned} A &= 2\cos\dfrac{\pi}{4}\cos\left(-\dfrac{\pi}{6}\right) \\ &= 2 \times \dfrac{\sqrt{2}}{2} \times \dfrac{\sqrt{3}}{2} = \dfrac{\sqrt{6}}{2} \end{aligned}\]

D’après \(\cos a\cos b = \dfrac{1}{2}\big[\cos(a + b) + \cos(a - b)\big]\) :

\[\begin{aligned} B &= \dfrac{1}{2}\left[\cos\dfrac{\pi}{2} + \cos\left(-\dfrac{\pi}{3}\right)\right] \\ &= \dfrac{1}{2}\left(0 + \dfrac{1}{2}\right) = \dfrac{1}{4} \end{aligned}\]
Exercice 4

Angles d’un triangle : tan a + tan b + tan c = tan a · tan b · tan c

Moyen

Soient \(a\), \(b\) et \(c\) les mesures des angles d’un triangle non rectangle (donc \(a + b + c = \pi\)).

Montrer que :

\[\tan a + \tan b + \tan c = \tan a\,\tan b\,\tan c\]
Afficher la correctionMasquer la correction

Le triangle n’étant pas rectangle, les tangentes \(\tan a\), \(\tan b\) et \(\tan c\) sont définies.

On a \(c = \pi - (a + b)\), donc \(\tan c = \tan\big(\pi - (a + b)\big) = -\tan(a + b)\).

Comme \(c \neq \dfrac{\pi}{2}\), on a \(a + b \neq \dfrac{\pi}{2}\), donc \(1 - \tan a\tan b \neq 0\) et :

\[\tan c = -\dfrac{\tan a + \tan b}{1 - \tan a\tan b}\]

En multipliant par \(1 - \tan a\tan b\) :

\[\begin{aligned} \tan c - \tan a\tan b\tan c &= -\tan a - \tan b \\ \tan a + \tan b + \tan c &= \tan a \times \tan b \times \tan c \end{aligned}\]
Exercice 5

Somme sin x + sin 2x + sin 3x + sin 4x : factorisation, équation et inéquation

Difficile

Pour tout réel \(x\), on pose :

\[A(x) = \sin x + \sin 2x + \sin 3x + \sin 4x\]

1) Calculer \(A(0)\), \(A(\pi)\) et \(A\left(\dfrac{\pi}{4}\right)\).

2) Transformer en produits les sommes \(\sin(3x) + \sin x\) et \(\sin(4x) + \sin(2x)\).

3) Montrer que : \(A(x) = 4\cos x \times \sin\dfrac{5x}{2} \times \cos\dfrac{x}{2}\).

4) Résoudre dans \(\mathbb{R}\), puis dans \([0\,;\pi]\), l’équation \(A(x) = 0\).

5) Résoudre dans \([0\,;\pi]\) l’inéquation \(A(x) > 0\).

Afficher la correctionMasquer la correction

1) Calcul de \(A(0)\), \(A(\pi)\) et \(A\left(\frac{\pi}{4}\right)\)

\[A(0) = 0 \qquad A(\pi) = 0 + 0 + 0 + 0 = 0\] \[\begin{aligned} A\left(\dfrac{\pi}{4}\right) &= \sin\dfrac{\pi}{4} + \sin\dfrac{\pi}{2} + \sin\dfrac{3\pi}{4} + \sin\pi \\ &= \dfrac{\sqrt{2}}{2} + 1 + \dfrac{\sqrt{2}}{2} + 0 = 1 + \sqrt{2} \end{aligned}\]

2) Transformation en produits

D’après \(\sin p + \sin q = 2\sin\dfrac{p + q}{2}\cos\dfrac{p - q}{2}\) :

\[\sin(3x) + \sin x = 2\sin(2x)\cos x\] \[\sin(4x) + \sin(2x) = 2\sin(3x)\cos x\]

3) Factorisation de \(A(x)\)

\[\begin{aligned} A(x) &= 2\sin(2x)\cos x + 2\sin(3x)\cos x \\ &= 2\cos x\,\big(\sin(3x) + \sin(2x)\big) \\ &= 2\cos x \times 2\sin\dfrac{5x}{2}\cos\dfrac{x}{2} \\ &= 4\cos x\,\sin\dfrac{5x}{2}\,\cos\dfrac{x}{2} \end{aligned}\]

4) L’équation \(A(x) = 0\)

Un produit est nul si et seulement si l’un de ses facteurs est nul :

  • \(\cos x = 0 \iff x = \dfrac{\pi}{2} + k\pi\) ;
  • \(\sin\dfrac{5x}{2} = 0 \iff \dfrac{5x}{2} = k\pi \iff x = \dfrac{2k\pi}{5}\) ;
  • \(\cos\dfrac{x}{2} = 0 \iff \dfrac{x}{2} = \dfrac{\pi}{2} + k\pi \iff x = \pi + 2k\pi\).
\[\begin{aligned} S_{\mathbb{R}} = &\left\{\dfrac{\pi}{2} + k\pi\right\} \cup \left\{\dfrac{2k\pi}{5}\right\} \\ &\cup \left\{\pi + 2k\pi\right\} \quad (k \in \mathbb{Z}) \end{aligned}\]

Dans \([0\,;\pi]\) : \(\dfrac{2k\pi}{5} \in [0\,;\pi] \iff k \in \{0, 1, 2\}\). Donc :

\[S_{[0\,;\pi]} = \left\{0\,;\dfrac{2\pi}{5}\,;\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{4\pi}{5}\,;\pi\right\}\]

5) L’inéquation \(A(x) > 0\) sur \([0\,;\pi]\)

Pour \(x \in [0\,;\pi]\) :

  • \(\dfrac{x}{2} \in \left[0\,;\dfrac{\pi}{2}\right]\), donc \(\cos\dfrac{x}{2} > 0\) pour \(x \in [0\,;\pi[\) ;
  • \(\cos x > 0\) sur \(\left[0\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) et \(\cos x < 0\) sur \(\left]\dfrac{\pi}{2}\,;\pi\right]\) ;
  • \(\dfrac{5x}{2} \in \left[0\,;\dfrac{5\pi}{2}\right]\), donc \(\sin\dfrac{5x}{2} > 0\) sur \(\left]0\,;\dfrac{2\pi}{5}\right[\), \(\sin\dfrac{5x}{2} < 0\) sur \(\left]\dfrac{2\pi}{5}\,;\dfrac{4\pi}{5}\right[\) et \(\sin\dfrac{5x}{2} > 0\) sur \(\left]\dfrac{4\pi}{5}\,;\pi\right]\).

Par la règle des signes :

  • sur \(\left]0\,;\dfrac{2\pi}{5}\right[\) : \((+)(+)(+)\), donc \(A(x) > 0\) ;
  • sur \(\left]\dfrac{2\pi}{5}\,;\dfrac{\pi}{2}\right[\) : \((+)(-)(+)\), donc \(A(x) < 0\) ;
  • sur \(\left]\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{4\pi}{5}\right[\) : \((-)(-)(+)\), donc \(A(x) > 0\) ;
  • sur \(\left]\dfrac{4\pi}{5}\,;\pi\right[\) : \((-)(+)(+)\), donc \(A(x) < 0\).
\[S = \left]0\,;\dfrac{2\pi}{5}\right[ \cup \left]\dfrac{\pi}{2}\,;\dfrac{4\pi}{5}\right[\]