Exercice · Mathématiques · Sciences Expérimentales

Angles orientés et valeurs exactes de cos(π/12) et sin(π/12)

Matière
Mathématiques
Niveau
1ère Bac
Filière
Sciences Expérimentales
Session
Semestre 1
Exercice 1

Angles orientés et valeurs exactes de cos(π/12) et sin(π/12)

Moyen

Le plan \((P)\) est muni d’un repère orthonormé direct \((O,\vec{i},\vec{j})\). On considère les points \(A(1\,;\,1)\), \(B(1\,;\,3)\), \(C(-1\,;\,1)\) et \(D\big(0\,;\,1+\sqrt{3}\big)\).

1) Montrer que \(ABC\) est un triangle rectangle en \(A\).

2) Calculer \(\|\overrightarrow{CA}\|\), \(\|\overrightarrow{CB}\|\) et \(\|\overrightarrow{CD}\|\).

3) Calculer \(\overrightarrow{CA}\cdot\overrightarrow{CB}\) et \(\overrightarrow{CA}\cdot\overrightarrow{CD}\).

4) Calculer \(\cos\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big)\), \(\sin\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big)\), \(\cos\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big)\) et \(\sin\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big)\).

5) En déduire une mesure des angles orientés \(\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big)\) et \(\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big)\).

6) Vérifier que \(\big(\overrightarrow{CB},\overrightarrow{CD}\big) \equiv \dfrac{\pi}{12}\ [2\pi]\).

7) En déduire les valeurs exactes de \(\cos\dfrac{\pi}{12}\) et \(\sin\dfrac{\pi}{12}\).

Afficher la correctionMasquer la correction

Rappel : pour \(\vec{u}(x\,;\,y)\) et \(\vec{v}(x'\,;\,y')\) non nuls dans un repère orthonormé direct : \(\|\vec{u}\| = \sqrt{x^2+y^2}\), \(\det(\vec{u},\vec{v}) = xy' - x'y\), et

\[\begin{aligned} \cos(\vec{u},\vec{v}) &= \dfrac{\vec{u}\cdot\vec{v}}{\|\vec{u}\|\times\|\vec{v}\|} \\ \sin(\vec{u},\vec{v}) &= \dfrac{\det(\vec{u},\vec{v})}{\|\vec{u}\|\times\|\vec{v}\|} \end{aligned}\]

Relation de Chasles : \((\vec{u},\vec{w}) \equiv (\vec{u},\vec{v}) + (\vec{v},\vec{w})\ [2\pi]\).

1) Le triangle \(ABC\) est rectangle en \(A\)

\(\overrightarrow{AB}(1-1\,;\,3-1)\), soit \(\overrightarrow{AB}(0\,;\,2)\), et \(\overrightarrow{AC}(-1-1\,;\,1-1)\), soit \(\overrightarrow{AC}(-2\,;\,0)\). Donc :

\[\overrightarrow{AB}\cdot\overrightarrow{AC} = 0\times(-2) + 2\times 0 = 0.\]

Ainsi \(\overrightarrow{AB}\perp\overrightarrow{AC}\) : le triangle \(ABC\) est rectangle en \(A\).

2) Les normes

\(\overrightarrow{CA}(2\,;\,0)\), \(\overrightarrow{CB}(2\,;\,2)\) et \(\overrightarrow{CD}\big(0+1\,;\,1+\sqrt{3}-1\big)\), soit \(\overrightarrow{CD}\big(1\,;\,\sqrt{3}\big)\). Donc :

\[\|\overrightarrow{CA}\| = \sqrt{2^2+0^2} = 2\] \[\|\overrightarrow{CB}\| = \sqrt{2^2+2^2} = \sqrt{8} = 2\sqrt{2}\] \[\|\overrightarrow{CD}\| = \sqrt{1^2+\big(\sqrt{3}\big)^2} = \sqrt{4} = 2\]

3) Les produits scalaires

\[\overrightarrow{CA}\cdot\overrightarrow{CB} = 2\times 2 + 0\times 2 = 4\] \[\overrightarrow{CA}\cdot\overrightarrow{CD} = 2\times 1 + 0\times\sqrt{3} = 2\]

4) Cosinus et sinus

On a \(\det\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big) = 2\times 2 - 2\times 0 = 4\), donc :

\[\cos\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big) = \dfrac{4}{2\times 2\sqrt{2}} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}\] \[\sin\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big) = \dfrac{4}{2\times 2\sqrt{2}} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}\]

On a \(\det\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big) = 2\times\sqrt{3} - 1\times 0 = 2\sqrt{3}\), donc :

\[\cos\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big) = \dfrac{2}{2\times 2} = \dfrac{1}{2}\] \[\sin\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big) = \dfrac{2\sqrt{3}}{2\times 2} = \dfrac{\sqrt{3}}{2}\]

5) Mesures des angles orientés

Le cosinus et le sinus valent tous deux \(\dfrac{\sqrt{2}}{2}\), donc \(\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}\big) \equiv \dfrac{\pi}{4}\ [2\pi]\).

Le cosinus vaut \(\dfrac{1}{2}\) et le sinus \(\dfrac{\sqrt{3}}{2}\), donc \(\big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big) \equiv \dfrac{\pi}{3}\ [2\pi]\).

6) Vérification

D’après la relation de Chasles :

\[\begin{aligned} &\big(\overrightarrow{CB},\overrightarrow{CD}\big) \\ &\equiv \big(\overrightarrow{CB},\overrightarrow{CA}\big) + \big(\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CD}\big) \\ &\equiv -\dfrac{\pi}{4} + \dfrac{\pi}{3} \equiv \dfrac{\pi}{12}\ [2\pi]. \end{aligned}\]

7) Valeurs exactes de \(\cos\dfrac{\pi}{12}\) et \(\sin\dfrac{\pi}{12}\)

Avec \(\overrightarrow{CB}(2\,;\,2)\) et \(\overrightarrow{CD}\big(1\,;\,\sqrt{3}\big)\) :

\[\begin{aligned} \overrightarrow{CB}\cdot\overrightarrow{CD} &= 2\times 1 + 2\times\sqrt{3} \\ &= 2 + 2\sqrt{3} \end{aligned}\] \[\begin{aligned} \det\big(\overrightarrow{CB},\overrightarrow{CD}\big) &= 2\times\sqrt{3} - 1\times 2 \\ &= 2\sqrt{3} - 2 \end{aligned}\]

et \(\|\overrightarrow{CB}\|\times\|\overrightarrow{CD}\| = 2\sqrt{2}\times 2 = 4\sqrt{2}\). D’après la question 6 :

\[\begin{aligned} \cos\dfrac{\pi}{12} &= \dfrac{2+2\sqrt{3}}{4\sqrt{2}} = \dfrac{1+\sqrt{3}}{2\sqrt{2}} \\ &= \dfrac{\sqrt{2}+\sqrt{6}}{4} \end{aligned}\] \[\begin{aligned} \sin\dfrac{\pi}{12} &= \dfrac{2\sqrt{3}-2}{4\sqrt{2}} = \dfrac{\sqrt{3}-1}{2\sqrt{2}} \\ &= \dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4} \end{aligned}\]
Retour à la leçon « Produit scalaire dans le plan »